Twój pierwszy scenariusz filmowy? Zobacz, jak go napisać!

Oto jak napisać scenariusz filmowy od formatu po gotowy przykład

• Standard formatowania to podstawa: W Polsce, podobnie jak na świecie, obowiązuje międzynarodowy standard formatowania. Pamiętaj o czcionce Courier 12 pkt i zasadzie, że jedna strona scenariusza to mniej więcej jedna minuta filmu. To nie jest sztywna reguła, ale świetny punkt odniesienia.
• Struktura trzech aktów to szkielet: Każda dobra historia filmowa opiera się na klasycznej strukturze trzech aktów. Zrozumienie jej jest kluczowe, by Twoja opowieść miała odpowiednie tempo i napięcie.
• Logline i treatment to Twoje wizytówki: Zanim zaczniesz pisać scenariusz, musisz umieć streścić swój pomysł w jednym zdaniu (logline) i rozwinąć go w szczegółowe streszczenie (treatment). To narzędzia, którymi sprzedajesz swoją historię.
• Darmowe oprogramowanie ułatwi start: Nie musisz od razu inwestować w drogie programy. Istnieje wiele darmowych lub częściowo darmowych alternatyw, które automatyzują formatowanie i pozwalają skupić się na kreatywnym procesie.

Zanim zaczniesz pisać, czyli kluczowe fundamenty i narzędzia

Zanim zagłębisz się w pisanie scen po scenie, warto zrozumieć kilka kluczowych pojęć, które są fundamentem każdego dobrego scenariusza. To one pomogą Ci uporządkować myśli i skutecznie przedstawić swój pomysł innym.

Logline to nic innego jak jedno lub dwa zdania, które streszczają cały Twój film. Musi być chwytliwy, intrygujący i zawierać kluczowe elementy: bohatera, jego cel, przeszkodę i stawkę. To Twoja pierwsza linia obrony, kiedy ktoś zapyta: "O czym jest Twój film?". Dobry logline potrafi przykuć uwagę w ułamku sekundy.

Treatment to bardziej rozbudowane streszczenie fabuły, napisane prozą, zazwyczaj na kilkanaście stron. W nim przedstawiasz całą historię od początku do końca, z uwzględnieniem głównych zwrotów akcji, rozwoju postaci i rozwiązania konfliktu. To już nie tylko "o czym jest", ale "jak to się dzieje". Treatment jest niezwykle ważny, bo pozwala producentom i reżyserom zrozumieć potencjał Twojej historii, zanim jeszcze przeczytają pełny scenariusz.

W dzisiejszych czasach nie musisz martwić się o ręczne formatowanie scenariusza. Istnieje wiele programów, które zrobią to za Ciebie, pozwalając skupić się na samej historii. Oto kilka z nich, które sam mogę polecić:

• Standardy branżowe (płatne)
  • Final Draft: To absolutny lider i standard w branży. Jeśli myślisz o karierze scenarzysty na poważnie, prędzej czy później sięgniesz po ten program. Oferuje mnóstwo funkcji i jest kompatybilny z większością studiów produkcyjnych.
• Darmowe alternatywy
  • Celtx: Bardzo popularna opcja, oferująca darmową wersję online, która jest świetna na początek. Posiada intuicyjny interfejs i podstawowe narzędzia do pisania scenariuszy.
  • Trelby: Darmowy program desktopowy o otwartym kodzie źródłowym. Może nie jest tak ładny jak inne, ale działa sprawnie i oferuje wszystkie niezbędne funkcje formatowania.
  • WriterDuet: To świetne narzędzie do współpracy, dostępne online. W darmowej wersji pozwala na stworzenie do trzech projektów, co jest idealne dla początkujących. Jeśli chcesz pisać scenariusz z kimś, to strzał w dziesiątkę.

Jak opanować strukturę trzech aktów, czyli szkielet opowieści

Każda dobra historia ma swój rytm i strukturę. W scenopisarstwie najczęściej posługujemy się klasyczną strukturą trzech aktów. To nie jest sztywna klatka, ale raczej elastyczny szkielet, który pomaga utrzymać opowieść w ryzach i zapewnić jej odpowiednie tempo. Zrozumienie tej struktury jest kluczowe, by Twój scenariusz był angażujący i spójny. Oto jak to wygląda:

1. Akt I Ekspozycja (ok. 25% scenariusza): To tutaj przedstawiasz czytelnikowi (i przyszłemu widzowi) swojego bohatera, jego świat, codzienne życie oraz problem, z którym się zmaga. W tym akcie następuje zawiązanie akcji wydarzenie, które wytrąca bohatera z równowagi i zmusza go do działania. To moment, w którym stawka staje się jasna, a cel bohatera zaczyna się krystalizować.
2. Akt II Konfrontacja (ok. 50% scenariusza): To najdłuższa i najbardziej dynamiczna część historii. Bohater wyrusza w podróż (dosłowną lub metaforyczną), napotyka coraz większe przeszkody, konflikty i wyzwania. Zmienia się, uczy, popełnia błędy i odnosi drobne zwycięstwa. Napięcie rośnie, a stawka staje się coraz wyższa. W połowie tego aktu często pojawia się punkt środkowy, który zmienia perspektywę bohatera lub kierunek jego działań.
3. Akt III Rozwiązanie (ok. 25% scenariusza): Tutaj historia zmierza do punktu kulminacyjnego. Wszystkie wątki zbiegają się, a bohater staje przed ostateczną konfrontacją. To moment największego napięcia, w którym musi wykorzystać wszystkie swoje doświadczenia i umiejętności, aby osiągnąć cel lub ponieść porażkę. Po punkcie kulminacyjnym następuje rozwiązanie pokazujesz konsekwencje działań bohatera i to, jak zmienił się jego świat.

Piszemy razem, czyli jak krok po kroku zbudować scenę filmową

Teraz, gdy masz już solidne podstawy teoretyczne, przejdźmy do praktyki. Zbudowanie sceny filmowej to jak składanie klocków każdy element ma swoje miejsce i funkcję. Pokażę Ci, jak to zrobić, a potem zaprezentuję gotowy przykład. Pamiętaj, precyzja w formatowaniu jest kluczowa, bo to ona sprawia, że Twój scenariusz jest czytelny i profesjonalny.

Krok 1: Nagłówek sceny

Każda scena zaczyna się od nagłówka, który informuje o trzech rzeczach: czy akcja dzieje się wewnątrz (WN. lub INT.) czy na zewnątrz (ZW. lub EXT.), gdzie dokładnie się dzieje (lokalizacja) oraz o porze dnia (DZIEŃ lub NOC). To jest absolutna podstawa i zawsze piszemy to wielkimi literami. Na przykład: WN. MIESZKANIE MARCIN - KUCHNIA - DZIEŃ.

Krok 2: Opis akcji

Poniżej nagłówka sceny znajduje się opis akcji, czyli didaskalia. To tutaj opisujesz to, co widać i słychać na ekranie. Pamiętaj o zasadzie "pokaż, nie mów". Zamiast pisać, że "Anna jest smutna", opisz "Annę, która patrzy w dal, jej ramiona opadają, a w oczach widać łzy". Opisuj tylko to, co kamera może uchwycić. Unikaj zbędnych przymiotników i przysłówków. Bądź konkretny i zwięzły. Wszelkie imiona postaci, które pojawiają się po raz pierwszy, zapisujemy wielkimi literami.

Przeczytaj również: Twój klaps filmowy DIY: Zrób go sam i synchronizuj jak pro!

Krok 3: Dialog

Po opisie akcji przychodzi czas na dialogi. Najpierw, centralnie wyrównane, wielkimi literami, umieszczamy imię postaci, która mówi. Poniżej, również centralnie, umieszczamy jej kwestię. Jeśli postać ma specjalne wskazówki dotyczące sposobu mówienia (np. (szeptem), (z irytacją)), umieszczamy je w nawiasie pod imieniem postaci, a przed dialogiem. Pamiętaj, dialogi muszą brzmieć naturalnie i popychać akcję do przodu.

Oto przykład, jak wszystkie te elementy łączą się w poprawnie sformatowaną scenę:

WN. KAFETERIA - DZIEŃ

MARCIN (30, zmęczony, ale z iskrą w oku) siedzi przy stoliku, nerwowo stuka palcami w blat. Przed nim stoi niedopita kawa. Rozgląda się, jakby kogoś wypatrywał.

ANNA (29, energiczna, z teczką pod pachą) podchodzi do stolika. Uśmiecha się lekko, ale jej wzrok jest skupiony.

ANNA

Czekasz długo?

MARCIN

Wystarczająco, żeby zamówić drugą. Co masz?

Anna kładzie teczkę na stoliku. Otwiera ją, pokazując plik dokumentów. Marcin pochyla się, by lepiej widzieć.

ANNA

Wszystko, czego potrzebujemy. Plan B.

Najczęstsze błędy początkujących scenarzystów, których musisz unikać

Jako ktoś, kto widział wiele debiutanckich scenariuszy, mogę Ci powiedzieć, że pewne błędy powtarzają się nagminnie. Unikając ich, od razu podniesiesz jakość swojego tekstu i zwiększysz swoje szanse na to, że ktoś zechce go przeczytać do końca.

• "Ściana tekstu" w opisach akcji: Często widzę scenariusze, w których opisy akcji są zbyt długie, szczegółowe i przypominają prozę powieściową. Pamiętaj, scenariusz to plan filmu, a nie książka. Opisuj tylko to, co jest absolutnie niezbędne do wizualizacji sceny i zrozumienia akcji. Długie bloki tekstu są męczące dla oka i sprawiają, że czytelnik szybko się zniechęca. Staraj się, by opisy były zwięzłe, dynamiczne i skupione na tym, co widać i słychać.
• "Didaskalia reżyserskie": Początkujący scenarzyści często wpadają w pułapkę pisania instrukcji dla reżysera lub operatora kamery. Unikaj zwrotów typu "Kamera najeżdża na twarz Anny" czy "Ujęcie z góry na miasto". Twoim zadaniem jest opowiedzenie historii, a nie reżyserowanie filmu na papierze. Skup się na tym, co postacie robią, mówią i jak reagują, a reżyser zajmie się resztą. Jeśli coś jest kluczowe dla fabuły, możesz to opisać w sposób, który sugeruje wizualizację, ale bez bezpośrednich instrukcji technicznych.
• "Gadające głowy" (sceny oparte wyłącznie na dialogu): Choć dialog jest niezwykle ważny, film jest medium wizualnym. Sceny, w których postacie tylko siedzą i rozmawiają, bez żadnej akcji, ruchu czy interakcji z otoczeniem, szybko stają się nudne. Zawsze zadawaj sobie pytanie: "Co postacie robią, podczas gdy rozmawiają?". Może piją kawę, pakują walizki, idą ulicą, naprawiają coś? Dodanie akcji do dialogu sprawia, że scena staje się dynamiczna, bardziej realistyczna i ciekawsza dla widza.

Scenariusz gotowy? Zobacz, co robić dalej na polskim rynku

Gratuluję! Jeśli masz już gotowy scenariusz, to kawał dobrej roboty. Ale to dopiero początek drogi. Teraz musisz zastanowić się, co dalej. Na polskim rynku istnieje kilka ścieżek, które możesz obrać, aby Twój tekst ujrzał światło dzienne.

• Konkursy scenariuszowe: To świetny sposób na zwrócenie uwagi branży. W Polsce regularnie odbywają się prestiżowe konkursy dla debiutantów i nie tylko. Warto śledzić takie wydarzenia jak:
  • Script Pro: Jeden z najważniejszych konkursów scenariuszowych w Polsce, organizowany przez Wajda School & Studio.
  • Script Fiesta: Festiwal scenarzystów, który często obejmuje również konkursy i warsztaty.
  • Script Wars: Konkurs, który również daje szansę na rozwój i promocję młodych twórców.
• Biblioteka Scenariuszy Filmowych: Jeśli szukasz inspiracji lub chcesz zobaczyć, jak wyglądają profesjonalne scenariusze, odwiedź Bibliotekę Scenariuszy Filmowych przy PWSFTviT w Łodzi. To skarbnica wiedzy, gdzie znajdziesz wiele przykładowych tekstów.

Pamiętaj też, że niezwykle ważne jest zbieranie feedbacku. Pokaż swój pierwszy tekst zaufanym znajomym, którzy potrafią spojrzeć na niego krytycznie, ale konstruktywnie. Poszukaj innych początkujących twórców, z którymi możesz wymieniać się scenariuszami i wzajemnie się wspierać. Świeże spojrzenie z zewnątrz jest bezcenne i pomoże Ci dostrzec słabe punkty, których samemu nie zauważysz.