Jedna rola potrafi zbudować legendę, ale kariera tej aktorki była znacznie szersza niż postać Marusi z popularnego serialu. Przyglądam się jej drodze od studiów polonistycznych i debiutu przed kamerą po najważniejsze filmy, teatr, późniejsze wycofanie z aktorstwa oraz temu, dlaczego jej ekranowy wizerunek wciąż działa na wyobraźnię widzów.
Najważniejsze informacje o karierze aktorki
- Apolonia Raksa urodziła się 14 kwietnia 1941 roku w Lidzie, dziś znajdującej się na terenie Białorusi.
- Jej przełomową rolą była Marusia „Ogoniok” w serialu „Czterej pancerni i pies”.
- Wystąpiła także w filmach „Popioły”, „Rękopis znaleziony w Saragossie”, „Zosia” i „Aria dla atlety”.
- Ostatnim filmem fabularnym z jej udziałem było „Uprowadzenie Agaty” z 1993 roku.
- Przez lata pracowała również w teatrze, między innymi w Teatrze Powszechnym w Łodzi i Teatrze Współczesnym w Warszawie.
Od polonistyki do szkoły filmowej
Przyszła aktorka zaczynała od studiów polonistycznych na Uniwersytecie Wrocławskim. Jej kariera nabrała tempa po tym, jak pojawiła się na okładce młodzieżowego pisma „Dookoła Świata”. Fotografia zwróciła uwagę reżyserów i otworzyła jej drogę do pierwszych prób ekranowych.
W 1960 roku zagrała Wandę w filmie „Szatan z 7-ej klasy”. To nie był jeszcze występ, który przesądził o jej pozycji, ale pokazał, że za wyrazistą urodą kryje się także naturalność przed kamerą. Niedługo później przerwała polonistykę i rozpoczęła naukę na Wydziale Aktorskim szkoły filmowej w Łodzi, którą ukończyła w 1964 roku.
Po studiach dołączyła do zespołu Teatru Powszechnego w Łodzi. W 1968 roku przeniosła się do Warszawy i rozpoczęła pracę w Teatrze Współczesnym, gdzie występowała do 1986 roku. Ten etap jest istotny, bo pokazuje, że nie była wyłącznie gwiazdą kina popularnego, lecz aktorką zbudowaną również przez regularną pracę sceniczną.
Najważniejsze role filmowe i telewizyjne
Filmografia aktorki obejmuje kino historyczne, dramat obyczajowy, komedię, produkcje telewizyjne i teatr telewizji. Zestawienie najważniejszych ról dobrze pokazuje, że jej kariera nie ograniczała się do jednego typu postaci.
| Produkcja | Rok | Rola i znaczenie |
|---|---|---|
| „Szatan z 7-ej klasy” | 1960 | Wanda, jedna z pierwszych znaczących ról ekranowych |
| „Rękopis znaleziony w Saragossie” | 1964 | Inezilia w filmie Wojciecha Jerzego Hasa, ważnym dla polskiego kina artystycznego |
| „Panienka z okienka” | 1964 | Hedwiga, rola kostiumowa wykorzystująca jej ekranową delikatność |
| „Popioły” | 1965 | Helena de With w filmie Andrzeja Wajdy |
| „Czterej pancerni i pies” | 1966-1970 | Marusia „Ogoniok”, postać, która zapewniła jej ogromną popularność |
| „Zosia” | 1967 | Rola doceniona nagrodą pisma „Sowietskij Ekran” na festiwalu w Moskwie |
| „Przygoda z piosenką” | 1968 | Mariola Brońska, bohaterka filmu muzycznego |
| „Aria dla atlety” | 1979 | Cecylia w dojrzałym dramacie Filipa Bajona |
| „Uprowadzenie Agaty” | 1993 | Jedna z ostatnich ról filmowych, zamykająca jej ekranową karierę |
Największą popularność przyniosła jej oczywiście Marusia w „Czterech pancernych i psie”. Bohaterka była rosyjską sanitariuszką i ukochaną Janka, a jej obecność w serialu wprowadzała wątek romantyczny oraz bardziej międzynarodowy wymiar opowieści. Dla wielu widzów to właśnie ta rola stała się symbolem aktorki, choć jej dorobek obejmował także postacie znacznie bardziej dramatyczne.
W „Popiołach” i „Rękopisie znalezionym w Saragossie” można zobaczyć inne oblicze jej aktorstwa. Nie opierało się ono wyłącznie na wdzięku, lecz na umiejętności wpisania się w styl dużych, wymagających produkcji. Z kolei „Aria dla atlety” przypomina, że także w późniejszym okresie potrafiła funkcjonować poza schematem dawnej gwiazdy kina kostiumowego.
Marusia nie wyczerpuje jej dorobku
Popularność serialu sprawiła, że widzowie często patrzą na całą karierę przez pryzmat jednej postaci. To zrozumiałe, ale trochę niesprawiedliwe. Marusia była rolą przełomową, nie jedyną ważną, a aktorka występowała zarówno u twórców kina popularnego, jak i reżyserów kojarzonych z ambitniejszym repertuarem.
W „Panience z okienka” wykorzystała klasyczny kostiumowy wizerunek młodej bohaterki, natomiast w „Beacie” zagrała inteligentną i niespokojną licealistkę. W „Zosi” otrzymała rolę opartą na emocjonalnej powściągliwości, a w „Przygodzie z piosenką” mogła pokazać także swobodę sceniczną i muzyczny temperament.
Właśnie ta rozpiętość ról wydaje mi się najciekawsza. Aktorka była obsadzana jako romantyczna bohaterka, ale nie zamknęła się w jednym repertuarze. Jej filmografia pokazuje, jak w polskim kinie lat 60. uroda mogła stać się przepustką do kariery, lecz utrzymanie pozycji wymagało już warsztatu i elastyczności.
Teatr i praca poza ekranem
Scena była dla niej czymś więcej niż dodatkiem do kariery filmowej. W Teatrze Powszechnym w Łodzi pracowała od 1964 do 1968 roku, a później przez niemal dwie dekady była związana z Teatrem Współczesnym w Warszawie. Występowała także w Teatrze Telewizji, gdzie repertuar często wymagał większej dyscypliny aktorskiej niż role tworzone z myślą o masowej widowni.
Według danych FilmPolski aktorka pojawiała się w wielu spektaklach telewizyjnych, między innymi w adaptacjach klasycznych tekstów i dramatach obyczajowych. To ważny fragment jej dorobku, choć dziś trudniej go ocenić niż role filmowe, ponieważ część przedstawień nie jest łatwo dostępna dla współczesnej publiczności.
Po zakończeniu intensywnej pracy aktorskiej interesowała się plastyką i modą. Projektowała między innymi kostiumy do recitalu Ewy Błaszczyk w Teatrze Studio w Warszawie, a pod koniec lat 90. prowadziła także rubrykę poświęconą modzie. Nie oznacza to jednak, że rozpoczęła kolejną karierę na podobną skalę. Raczej wykorzystała własną wrażliwość estetyczną w spokojniejszej, mniej medialnej formie.
Dlaczego wycofała się z aktorstwa
Ostatnim filmem fabularnym w jej dorobku pozostaje „Uprowadzenie Agaty” z 1993 roku. Jej ostatni odnotowany występ teatralny przypadł na 1997 rok, kiedy pojawiła się w spektaklu „Listy naszych czytelników” według Zbigniewa Herberta. Później coraz rzadziej pojawiała się publicznie i nie budowała kariery opartej na stałej obecności w mediach.
W przypadku tej aktorki trzeba uważać na sensacyjne uproszczenia. Nie ma jednej, oficjalnie opisanej przyczyny odejścia z zawodu, dlatego lepiej mówić o stopniowym wycofaniu z życia artystycznego niż o jednym przełomowym wydarzeniu. Z czasem wybrała prywatność, a jej decyzja była odwrotnością strategii wielu współczesnych gwiazd, które podtrzymują popularność częstymi wywiadami i obecnością w mediach społecznościowych.
To właśnie brak intensywnej obecności publicznej wzmocnił aurę tajemnicy. Widzowie pamiętają młodą aktorkę z filmów i seriali, ale niewiele wiedzą o jej codzienności. Moim zdaniem ta konsekwencja jest jednym z powodów, dla których jej wizerunek nie został zużyty przez nadmiar komentarzy, reklam i przypadkowych występów.
Jak dziś oglądać jej filmy
Najlepiej nie zaczynać od kompletnej filmografii, lecz od trzech różnych punktów. „Czterej pancerni i pies” pokazują fenomen masowej popularności, „Rękopis znaleziony w Saragossie” pozwala zobaczyć ją w wymagającym kinie artystycznym, a „Aria dla atlety” przedstawia aktorkę w późniejszym, dojrzalszym repertuarze.
- Dla widzów zainteresowanych kulturą PRL-u najlepszym wyborem będzie „Czterej pancerni i pies”, oglądany z uwzględnieniem realiów epoki i propagandowego charakteru serialu.
- Dla miłośników polskiej klasyki dobrym kierunkiem jest „Rękopis znaleziony w Saragossie”, film niezwykły wizualnie i narracyjnie.
- Dla osób szukających ról dramatycznych ciekawsze będą „Popioły”, „Beata” oraz „Aria dla atlety”.
- Dla widzów zainteresowanych przemianą aktorki warto porównać wczesne role kostiumowe z „Uprowadzeniem Agaty” z 1993 roku.
Trzeba też pamiętać, że odbiór tych produkcji zmienia się z czasem. Dawny styl gry, tempo dialogów i sposób budowania postaci mogą dziś wydawać się bardziej teatralne, ale właśnie dzięki temu dobrze widać, jak różniło się aktorstwo poprzednich dekad. Nie wszystkie filmy z jej udziałem są równie łatwo dostępne, dlatego rozsądniej zacząć od tytułów najlepiej udokumentowanych w archiwach filmowych.
Od Marusi do trwałej obecności w pamięci widzów
Jej kariera trwała wystarczająco długo, by zostawić po sobie różnorodny dorobek, ale nie tak długo, by zatrzeć pierwsze skojarzenia. Najważniejsze pozostają role, które łączą popularność z aktorską różnorodnością: Marusia, Helena de With, Inezilia, Zosia i Cecylia.
Dziś można patrzeć na tę drogę bez sprowadzania jej do określenia „ikona PRL-u”. To była aktorka filmowa, teatralna i telewizyjna, która po latach pracy świadomie ograniczyła obecność publiczną. Właśnie dlatego jej dorobek najlepiej poznawać przez konkretne filmy, a nie przez plotki dotyczące prywatnego życia.
