Andrzej Kostenko - reżyser, operator i współtwórca polskiego kina

Andrzej Kostenko był polskim reżyserem, scenarzystą i operatorem, którego kariera rozwijała się na styku kina autorskiego, dokumentu i telewizji. Najważniejsze pytania dotyczą jego filmów, współpracy z Romanem Polańskim, Jerzym Skolimowskim i Witoldem Leszczyńskim oraz znaczenia, jakie miały jego zdjęcia dla polskiego kina. Przyglądam się jego drodze zawodowej, najciekawszym realizacjom i temu, od których tytułów najlepiej zacząć poznawanie jego twórczości.

Kim był Andrzej Kostenko i skąd wzięła się jego filmowa wszechstronność

Najprościej określić go jako twórcę wielu zawodów filmowych. Pracował jako operator, reżyser, scenarzysta, montażysta, aktor i drugi reżyser. Nie traktował tych funkcji jak zamkniętych specjalizacji. Przeciwnie, interesowało go to, jak scenariusz, praca kamery i montaż wpływają na ostateczny kształt filmu.

Urodził się 24 czerwca 1936 roku w Łodzi. Zanim ukończył szkołę filmową, pracował jako oświetlacz w łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych. Na Wydział Operatorski przyjęto go po raz pierwszy w 1954 roku, lecz studia rozpoczął ponownie w 1956 roku i ukończył pięć lat później.

To operatorskie przygotowanie miało ogromne znaczenie dla jego późniejszej reżyserii. Kostenko myślał obrazem, ale nie ograniczał się do efektownych kadrów. Zależało mu na tym, by forma wynikała z sytuacji i charakteru bohaterów. Właśnie dlatego jego dorobek trudno zamknąć w jednej estetycznej etykiecie.

W latach studenckich i tuż po nich spotkał ludzi, którzy później zmienili oblicze polskiego kina. Pracował z Romanem Polańskim, Witoldem Leszczyńskim i Jerzym Skolimowskim. Te kontakty nie były jedynie epizodem biograficznym, lecz częścią środowiska, w którym rozwijał się język polskiej szkoły filmowej i kina autorskiego.

Najważniejsze współprace, które zbudowały jego pozycję

W dorobku Kostenki szczególne miejsce zajmują zdjęcia do filmu „Ssaki” Romana Polańskiego z 1962 roku. Krótkometrażowa, absurdalna opowieść wymagała nietypowej pracy kamery, a biel pejzażu i oszczędna scenografia wzmacniały wrażenie groteski. Za zdjęcia do filmu twórcy otrzymali pierwszą nagrodę na Ogólnopolskim Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Krakowie.

Kostenko współpracował z Polańskim także przy etiudach „Dwaj ludzie z szafą” i „Lampa”, a później przy „Nożu w wodzie”. W tych projektach widać, że operator nie był wyłącznie wykonawcą poleceń reżysera. Jego obraz współtworzył rytm scen, atmosferę i sposób, w jaki widz odczytywał zachowanie bohaterów.

Z Witoldem Leszczyńskim łączyła go relacja równie ważna, choć oparta na innym rodzaju wrażliwości. Najlepszym przykładem pozostaje „Żywot Mateusza” z 1967 roku. Kostenko odpowiadał za zdjęcia do filmu, który potrzebował spokojnych, poetyckich kadrów i uważnej obserwacji natury. Operator nie próbował dominować nad historią, lecz stworzył obrazowy świat zgodny z samotnością głównego bohatera.

Współpraca z Jerzym Skolimowskim obejmowała zdjęcia, scenariusze i zadania reżyserskie. Kostenko był współautorem scenariusza filmu „Start”, a także uczestniczył w pracach nad „Barierą” i „Rękami do góry”. To pokazuje, że jego wkład w polskie kino nie ograniczał się do filmów, przy których figurował jako główny reżyser.

„Rewizja osobista” i „Sam na sam” jako najważniejsze filmy reżyserskie

Najczęściej omawianym filmem wyreżyserowanym przez Kostenkę pozostaje „Rewizja osobista” z 1972 roku, zrealizowana wspólnie z Witoldem Leszczyńskim. Obaj twórcy odpowiadali również za zdjęcia, a scenariusz powstał przy współudziale Andrzeja Bonarskiego. Taka podwójna rola sprawiła, że film ma bardzo wyraźną konstrukcję wizualną.

Fabuła koncentruje się na dwóch kobietach wracających z Zachodu i próbujących przewieźć przez granicę towary niedostępne w ówczesnej Polsce. Z pozoru jest to historia o przemycie, lecz w praktyce film mówi o absurdzie systemu, konsumpcyjnych pragnieniach i moralnych kompromisach. Granica staje się miejscem, w którym prywatne interesy zderzają się z państwową kontrolą.

„Rewizja osobista” nie jest filmem bez wad. Jej aktorstwo i publicystyczny ton mogą dziś wydawać się nierówne, a część scen ma wyraźnie epokowy charakter. Mimo to film pozostaje cennym świadectwem czasu, bo pokazuje codzienność PRL-u bez sprowadzania jej wyłącznie do wielkich wydarzeń politycznych.

Samodzielnym debiutem fabularnym Kostenki był „Sam na sam” z 1977 roku, dramat psychologiczny napisany wspólnie z Maciejem Zembatym. Film opowiada o związku dwojga ludzi, którzy dopiero po bolesnych doświadczeniach zaczynają rozumieć znaczenie odpowiedzialności i lojalności.

W tym przypadku reżysera interesuje przede wszystkim przemiana emocjonalna bohaterów. Nie buduje historii na prostym podziale na winnych i niewinnych. Pokazuje raczej, jak egoizm, niedojrzałość i przypadek potrafią zmienić relację dwojga ludzi. Dla mnie to właśnie kameralność tego filmu jest jego największą zaletą.

Od dokumentu do telewizji i pracy za granicą

Reżyseria Kostenki rozwijała się także poza kinem fabularnym. W latach 70. realizował filmy dokumentalne, w których łączył obserwację rzeczywistości z własnym komentarzem wizualnym. „Białowieża” otrzymała w 1979 roku główną nagrodę w konkursie filmów dokumentalnych w Karlowych Warach, co potwierdziło jego pozycję również poza polskim środowiskiem filmowym.

Ważnym przykładem autorskiego podejścia jest „Powrót”, przy którym pełnił jednocześnie funkcję reżysera, scenarzysty i autora zdjęć. Taki model pracy daje twórcy większą kontrolę, ale wymaga również dużej dyscypliny. Łatwo bowiem skupić się na obrazie kosztem historii albo na komentarzu kosztem obserwacji.

W latach 80. Kostenko pracował za granicą przy produkcjach związanych między innymi z Jerzym Skolimowskim i Romanem Polańskim. Pełnił funkcję drugiego reżysera, operatora kamery i współpracownika montażowego. To mniej widoczne role, ale w dużych produkcjach często decydują o sprawnym przeprowadzeniu zdjęć.

Po 1990 roku coraz silniej związał się z telewizją. Reżyserował serial „Kapitan Conrad”, a później między innymi „Sukces”, „Lokatorów”, „Bulionerów”, „Mamuśki” i „Ojca Mateusza”. Telewizja zapewniła mu stabilność zawodową, lecz nie oznaczała całkowitego odejścia od filmowego sposobu myślenia.

Najciekawsze w tej części kariery jest przechodzenie między różnymi tonami. „Lokatorzy” opierali się na formule komediowej, natomiast „Bulionerzy” próbowali komentować przemiany społeczne przez satyrę. Kostenko potrafił pracować w ramach popularnego formatu, zachowując zainteresowanie codziennymi zachowaniami ludzi.

Co wyróżniało jego sposób reżyserowania

Nie przypisywałbym Kostenki jednej, łatwo rozpoznawalnej maniery. Jego filmografia jest zbyt różnorodna. Wspólny mianownik stanowi raczej potrzeba wpływania na cały proces powstawania filmu, od pomysłu i scenariusza po zdjęcia oraz montaż.

Jako operator zwracał uwagę na kompozycję kadru, światło i relację postaci z przestrzenią. Jako reżyser nie traktował obrazu jako dekoracji. Kamera miała pokazywać napięcie między bohaterami, ich osamotnienie albo uwikłanie w rzeczywistość społeczną.

Drugą cechą była praca zespołowa. Współpraca z Polańskim, Leszczyńskim i Skolimowskim nie polegała na mechanicznym wykonywaniu zadań. Kostenko uczestniczył w rozmowie o filmie jako partner artystyczny, który potrafił przechodzić od zdjęć do scenariusza i reżyserii.

Trzecim elementem pozostaje zainteresowanie ludźmi postawionymi w sytuacjach granicznych. Bohaterowie „Rewizji osobistej” próbują oszukać system, para z „Sam na sam” musi zmierzyć się z konsekwencjami własnych decyzji, a postacie w jego dokumentach są obserwowane bez łatwych ocen.

Trzeba jednak uczciwie powiedzieć, że nie każdy tytuł z jego dorobku jest dziś równie łatwo dostępny. Część filmów funkcjonuje głównie w archiwach, retrospektywach i bazach filmowych, dlatego poznawanie tej twórczości wymaga czasem cierpliwości. Najlepiej zacząć od filmów, przy których jego udział był najbardziej wyraźny, a dopiero później sięgać po seriale i mniej znane dokumenty.

Od czego zacząć poznawanie jego dorobku

Jeżeli interesuje mnie przede wszystkim reżyseria, wybrałbym najpierw „Rewizję osobistą” i „Sam na sam”. Pierwszy film pokazuje Kostenkę jako obserwatora rzeczywistości społecznej, drugi pozwala zobaczyć, jak radził sobie z kameralnym dramatem psychologicznym.

Osoby zainteresowane jego warsztatem operatorskim powinny sięgnąć po „Ssaki” oraz „Żywot Mateusza”. To właśnie tam najlepiej widać, że jego znaczenie dla polskiego kina nie wynikało wyłącznie z liczby wyreżyserowanych filmów, lecz z jakości pracy nad obrazem.

• „Ssaki” warto obejrzeć dla awangardowej formy i współpracy z Polańskim.
• „Żywot Mateusza” pokazuje siłę spokojnych, poetyckich zdjęć.
• „Rewizja osobista” jest dobrym punktem wyjścia do poznania jego komentarza społecznego.
• „Sam na sam” odsłania bardziej osobisty i psychologiczny wymiar jego reżyserii.
• „Białowieża” przypomina, że dokument zajmował w jego dorobku ważne miejsce.

Dlaczego warto wrócić do jego filmów właśnie teraz

Twórczość Kostenki nie daje się sprowadzić do jednej słynnej produkcji. Jej wartość polega na połączeniu kilku perspektyw: operatorskiej precyzji, zainteresowania scenariuszem i reżyserskiej uwagi poświęconej ludziom uwikłanym w większe mechanizmy społeczne.

Jego filmy najlepiej oglądać z uwzględnieniem czasu, w którym powstały. Nie wszystkie rozwiązania artystyczne przetrwały próbę czasu, ale tematy odpowiedzialności, konformizmu, samotności i presji otoczenia pozostają zaskakująco aktualne.

Najpełniejszy obraz tego artysty powstaje dopiero wtedy, gdy spojrzy się na całą drogę zawodową. Nie był wyłącznie reżyserem ani wyłącznie operatorem. Był filmowcem, który chciał rozumieć każdy etap pracy nad obrazem, a ta wszechstronność do dziś stanowi najciekawszy klucz do jego dorobku.